Hoạt động xây dựng tiêu thụ nhiều tài nguyên, năng lượng và phát sinh tác động môi trường trong suốt vòng đời công trình. Vì vậy, vật liệu xây dựng xanh ngày càng được quan tâm tại Việt Nam, từ nhà ở dân dụng đến văn phòng, nhà máy, nhờ khả năng tiết kiệm tài nguyên, giảm phát thải và nâng cao hiệu quả sử dụng công trình.
1. Thế nào là vật liệu xây dựng xanh?
Vật liệu xây dựng xanh là những loại vật liệu có tác động đến môi trường thấp hơn trong toàn bộ vòng đời, từ khai thác nguyên liệu, sản xuất, vận chuyển, thi công đến sử dụng và xử lý sau khi hết vòng đời. Một vật liệu có thể được xem xét theo các tiêu chí thân thiện với môi trường như:
-
Hạn chế sử dụng nguyên liệu không tái tạo, ưu tiên vật liệu tái chế và tận dụng phế thải công nghiệp.
-
Sử dụng ít năng lượng trong quá trình sản xuất, góp phần hạn chế phát thải khí nhà kính.
-
Ưu tiên nguyên liệu địa phương để rút ngắn quãng đường vận chuyển và giảm tác động môi trường.
-
Hạn chế phát thải, đảm bảo chất lượng không khí trong không gian sống .
-
Có độ bền cao, tuổi thọ dài, ít phải thay thế và có khả năng tái chế sau khi sử dụng.
-
Có thể thu hồi, tái chế khi công trình được cải tạo hoặc tháo dỡ.
Như vậy, tính “xanh” không chỉ được quyết định bởi đặc tính riêng của vật liệu mà còn phụ thuộc vào toàn bộ vòng đời và mức độ đóng góp của vật liệu đối với hiệu quả sử dụng, khả năng tiết kiệm tài nguyên và tính bền vững của công trình.
2. Những loại vật liệu xanh phổ biến tại Việt Nam
2.1. Gạch không nung và bê tông nhẹ
Gạch không nung gồm gạch xi măng cốt liệu, gạch bê tông khí chưng áp (AAC) và gạch bê tông bọt. Không cần nung ở nhiệt độ cao, những vật liệu này giúp tiết kiệm nhiên liệu và tận dụng một số nguyên liệu như tro bay, xỉ công nghiệp. Bê tông nhẹ còn có ưu điểm giảm tải trọng công trình, hỗ trợ cách nhiệt và cách âm. Khi thi công, cần sử dụng vữa chuyên dụng và tuân thủ hướng dẫn kỹ thuật để hạn chế nứt tường.

Tường xây bằng gạch bê tông nhẹ giúp giảm tải trọng công trình và cải thiện khả năng cách nhiệt.
2.2. Sơn sinh thái và vật liệu hoàn thiện ít phát thải
Sơn gốc nước có hàm lượng hợp chất hữu cơ bay hơi (VOC) thấp, giúp hạn chế phát thải các chất ảnh hưởng đến chất lượng không khí trong nhà. Bên cạnh đó, gia chủ nên ưu tiên keo dán và ván gỗ công nghiệp có mức phát thải formaldehyde thấp, đặc biệt tại phòng ngủ và không gian kín.
2.3. Vật liệu tái chế và tái sử dụng
Thép, nhôm, kính và gỗ có thể được thu hồi, tái sử dụng hoặc tái chế sau khi công trình được cải tạo, tháo dỡ. Trong đó, nhôm có khả năng tái chế nhiều lần và quá trình tái chế tiêu thụ ít năng lượng hơn đáng kể so với sản xuất nhôm nguyên sinh. Vì vậy, cửa nhôm và vách nhôm kính là những hạng mục có tiềm năng đóng góp vào mô hình kinh tế tuần hoàn: khi công trình cải tạo, profile cũ có thể thu hồi phân loại và đưa vào tái chế thay vì trở thành rác thải xây dựng.

Nhôm, thép và kính là những vật liệu có thể thu hồi, tái chế sau khi công trình cải tạo hoặc tháo dỡ.
3. Ứng dụng vật liệu xanh trong tiết kiệm năng lượng công trình
Trong điều kiện khí hậu nóng ẩm tại Việt Nam, lớp vỏ bao che gồm mái, tường và hệ thống cửa có vai trò kiểm soát nhiệt lượng truyền vào công trình. Lựa chọn vật liệu phù hợp giúp giảm tải nhiệt, tiết kiệm điện năng và nâng cao tiện nghi sử dụng.
Một số giải pháp phổ biến gồm:
- Mái: Sử dụng vật liệu cách nhiệt, mái xanh hoặc lớp phủ phản xạ nhiệt.
- Tường: Ưu tiên vật liệu có khả năng cách nhiệt hoặc thiết kế tường hai lớp.
- Mặt đứng: Bố trí lam chắn nắng, mái đua tại các hướng Đông và Tây.
- Hệ thống cửa: Sử dụng kính hộp, kính Low-E kết hợp với khung cửa kín khít.
Đặc biệt, với công trình có nhiều diện tích kính, việc sử dụng cửa nhôm cao cấp có profile cầu cách nhiệt, hệ gioăng kín và kính tiết kiệm năng lượng giúp hạn chế nhiệt bức xạ, giảm thất thoát hơi lạnh, nhờ đó, điều hòa vận hành nhẹ nhàng hơn. Tỷ lệ kính cũng cần được tính toán theo hướng nắng và đặc điểm kiến trúc để cân bằng giữa khả năng lấy sáng, hiệu quả năng lượng và thẩm mỹ.

Mặt đứng kết hợp lam che nắng và ô cửa kính tiết kiệm năng lượng giúp giảm tải nhiệt cho công trình.
4. Chứng chỉ công trình xanh: LOTUS và EDGE
Để đánh giá một công trình có thực sự “xanh” hay không, thị trường Việt Nam hiện phổ biến một số hệ thống chứng nhận:
- LOTUS: Hệ thống đánh giá công trình xanh do Hội đồng Công trình xanh Việt Nam (VGBC) phát triển, xây dựng riêng cho điều kiện khí hậu và thực tiễn trong nước. Các tiêu chí bao gồm năng lượng, nước, vật liệu, sức khỏe và tiện nghi, địa điểm và quản lý.
- EDGE: Chứng chỉ do IFC (thành viên của Nhóm Ngân hàng Thế giới) phát triển. Công trình đạt chứng nhận khi tiết kiệm tối thiểu 20% năng lượng, nước và năng lượng hàm chứa trong vật liệu so với công trình thông thường.
Ở cả hai hệ thống, vật liệu đóng vai trò quan trọng: vật liệu có hàm lượng tái chế, phát thải thấp và lớp vỏ bao che cách nhiệt tốt đều góp phần nâng điểm đánh giá. Với nhà ở dân dụng, dù không cần xin chứng chỉ, gia chủ vẫn có thể áp dụng các tiêu chí này như một “bảng kiểm” khi chọn vật liệu.
5. Rào cản và triển vọng phát triển vật liệu xây dựng xanh
Việc ứng dụng vật liệu xanh tại Việt Nam vẫn gặp một số khó khăn:
- Chi phí: Một số vật liệu và công nghệ mới có giá đầu tư ban đầu cao.
- Thi công: Đòi hỏi kỹ thuật chuyên biệt và đội ngũ nhân công có kinh nghiệm.
- Thông tin: Người tiêu dùng còn khó phân biệt sản phẩm thực sự thân thiện với môi trường.
- Tái chế: Hệ thống thu gom, phân loại và xử lý vật liệu sau tháo dỡ chưa đồng bộ.
Tuy nhiên, vật liệu xanh có tiềm năng mang lại hiệu quả kinh tế dài hạn nhờ độ bền cao, giảm chi phí bảo trì và tiết kiệm năng lượng vận hành. Cùng với xu hướng giảm phát thải và phát triển công trình xanh, việc hoàn thiện tiêu chuẩn kỹ thuật, tối ưu chi phí và nâng cao năng lực thi công sẽ tạo điều kiện để nhóm vật liệu này được ứng dụng rộng rãi hơn.
Vật liệu xây dựng xanh góp phần giảm tác động môi trường, tiết kiệm tài nguyên và nâng cao hiệu quả sử dụng công trình. Từ gạch không nung, sơn ít phát thải đến kính tiết kiệm năng lượng và khung nhôm có khả năng tái chế, việc lựa chọn đúng vật liệu ngay từ khâu thiết kế sẽ tạo nền tảng cho những công trình bền vững, tiết kiệm chi phí vận hành và đáp ứng nhu cầu sử dụng lâu dài.
